डिंडोरी जिले का संस्कार परक साहित्य और परिचय

 

fM.MkSjh ds laLdkj ijd lkfgR; vkSj thou

 

                           fM.MkSjh esa yksxksa ds tUe ls e`R;q rd ds fofHkUu laLdkjksa ij vk/kkfjr lkfgR; dk foiqy Hk.Mkj gS] bu laLdkjksa ls tqMh fofHkUu xhr izpfyr gSaA {ks=s esa izpfyr fofHkUu laLdkj tSls & tUe laLdkj] ukedj.k laLdkj] fookg laLdkj] e`R;q laLdkj vkfn A

 

fM.MkSjh ftyk tutkrh; ckgqY; {skrz gSA bl esa fuokljr lekt vius jhfr&fjokt vkSj ijEijkvksa ls ca/kk gqvk gSA ;qxksa ls izpfyr jhfr~&fjoktksa dks csgn I;kj djrs gSaA muls rfud Hkh vyx ugha gksuk pkgrs gSaA lekt esa tUe ls ysdj e`R;q rd dbZ ijEijkvksa dk fuokZg gksrk gSA

 

       fM.MkSjh ds izR;sd lekt esa pkgs vkfne lekt gks ;k vU; lekt lHkh uotkr f’k’kq dk tUe”’kqHk ekurs gSaA fM.MkSjh ftys ds vkfne lekt esa iq= vkSj iq=h dks leHkko ls ns[kk tkrk gSA tUe laLdkj ls tqMh lkfgR; lksgj xhr dk uewuk mnkgj.k Lo:Ik ns[kk tk ldrk gS tks {ks= dh vkWapfyd lkfgR; esa O;Dr gS&

,slu tursao eS jke dk tue gS gks AA

dkjh dyqfj;kA

jgkrsao eS jke ugokrsao gksAA

;fn eSa tkurh fd jke dk tUe gksxk rks viuh dkyh xk; dks nqgokrh vkSj ml nw/k ls jke dks Luku djkrhA

 

 

 

  

fookg laLdkj &

lekt esa fookg dsoy oa’k o`f) ds fy, gh ugha jpk;s tkrs cfYd fookg vkfne izse] ijLij lg;ksx vkSj lgt vkd"kZ.k dh vfHkO;fDr gksrs gSaA lekt esa efgykvksa dk LFkku dsoy pkgkj nhokjh esa vkc) ugha gS] cfYd vkt lekt esa efgyk,Wa iq:"kksa ds da/ks ls da/kk feykdj thou rFkk thfodksiktZu dk gj dk;Z djrh gSaA os lPps vFkksZa esa iq:"k dh v/kkZafxuh gksrh gSaA lekt esa cky fookg dh izFkk dk pyu jgk gS] ijUrq ;g /kkj.kk vc cny jgh gSA igys jtLoyk gksus ls iwwoZ yMdh ds gkFk ihys djuk ifo= dk;Z le>k tkrk FkkA lekt esa lexksfrz; fookg izpyu ugha gSAe.Mi xM+krs le; efgyk,Wa xhr xkrh gSa] bl laLdkj ijd xhr dh izLrqfr bl izdkj gS&

      pank lwjt rqEgjs iSa;k ykxr gS] Nu Hkj nqbtk lrk,A

      vkt eksjs vkWaxuk eM+ok xMs gS] nsoru dks U;kSru cqyk,AA

      dguk ys vkos pkj ds [kEck] dguk ys mej dh MkjA

      dguk ys vkos f>a>jh ds ckflu] dguk ys ljbZ dh MkjAA

      cu fcnajk ys vkos pkj ds [kEck] cu dtjh mej dh MkjA

      ,sjs ouLifr rqe yk lqejksa] fcurh lqfu;ks gekjA

      gejs vaxuk eMok xMs gs] nwYgh iSa NSik Ngk;AA

e.Mi xM+us dh lka> dks efgyk,Wa feVVh ykus tkrh gSa] ftls ekxj ekVh dgrs gSaA ;g jLe vR;Ur ekaxfyd ekuh tkrh gSA ikWap ;k lkr dqWaokjh dU;kvksa ds flj ij ckal dh Vksdfu;kWa gksrh gSa] ftuesa lqvklk ds gkFk ls [kksnh xbZ feVVh Hkj dj ykbZ tkrh gSA lqvkflu ds flj ij dy’k gksrk gSA ?kj dh ekyfdu fn;k tykdj Hkwfe dh iwtk djrh gSA vkx esa jkbZ ;k ?kh dk gkse nsrh gSA lqvklk dqgjh ?kjuh dh iwtk vkSj ekVh ds :Ik esa iSls j[krh gSA igys lqvkl dqnky pykdj ekyfdu ds vkaWpy esa ,d eqBBh feV~Vh Mkyrk gSA ;gh fdz;k lkr ckj dh tkrh gSA blh izdkj eaxjksgu dk pcwrjk vkSj dy’k j[kus dk jsguk vkSj NksV&NksVs ikWap ;k lkr pwYgs cuk, tkrs gSaA [kEcs ds ikl xkscj ls yhidj xkSj x.ks’k cuk;k tkrk gSA ikl esa dy’k ij nhi tyk;k tkrk gSA rsy Mkyuk] gYnh dqpjkSuh] gYnh p<kuk] gYnh mrkjuk] daxu ckWa/kuk] dqWaoj dysok] ijNu tSlh j’esa oj dU;k nksuksa e.Mi esa lEiUu gksrh gSA bu j’eksa esa xhr xk;s tkrs gSaA tSls gYnh p<krs le; xk, tkus okyh xhr dk ,d uewuk&

 

vkt eksjs nqyjk dks gYnh p<r gS] vkvks lqgkxupkjA

pank lwjt ds iS;k jh ykxks] tks tx djs mft;kjA

Bkdqj nso ds t’k dks xkoksa] tks [ksjksa ds j[kokjA

vkt lqej yks lc nsou dks] ftuds yxs njckjA

[kEc] lykSjh] yks<k jh Vhdks xksjk ds ik;a ijokjA

dylk Vhdks] ih<k Vhdks] eulk iqjc gekjA

eksjs nqyjk dks gYnh p<r gS] ?kjh Hkj gqbZ tk lgk;A

nwYgk dks LUkku djkrs le; xk;k tkus okyk xhr&

vks<ks dne dh NS;ks] cuh rksjs }kj [kMh]

B.Mk lks ikuh xje dj vkbZ]

Lijks dne dh NS;k] cuh eqWag tksgjhA

js’ke /kksrh ?kMh y;S BkNh

igjks dne dh NSa;k] cuh eksj jghA

js’ke >axk] c.Mh fiNkSjk]

vks<ks dne dh NS;k] cuh rksjs lkew [kMhA

rkrk tysch nq/ku ds yMok]

[kkvksa [kne dh NS;k] cuh rksjs vkMs ijhA

Lkksus ds yksVk xaxk ty ikuh]

ihvksa dne dh NS;k] cuh rksjs vkMs ijh A

lstk lQsnh panu ds iydk]

ikSMks dne dh NS;k] cuh rksjs laxs ijhAA

 

                             nwYgs dk Ja`axkj ijEijkxr gksrk gSA gYnh jaxh fi;jh /kksrh”’kjhj esa lQsn >axk dej esa fiNkSjk ;k mesBk flj ij ihys jax dk lkQk] lkQs ij ckal dh usj ls cuk eksMj cka/kk tkrk gSA lqvklk nwYgs dk Jaxkj djrk gSA

ckjkr tkrs le; jkLrs esa xk;k tkus okyk xhr &

eksj lyksuk cUuk ns[kks] dkuu dq.My lksgsjh]

tkek >axk ru ij lksgs] dej mesBk cka/kksuh]

eksgu ekyk xys esa lks gS] dej dVkjh [kkslsjh]

uSuu dtjk eq[k esa chjk] jax lqgkou ykxSjh]

cUus dk eWaqg ns[k ns[k ds] cUuh dqyk pSySosjh AA

ckjkr vxokuh esa xk, tkus okyh fojgk xhr &

ddjh yk [kkbu dfj;k] fdjok Mksaxj yk [kkbu cutk,A

xksjh yqxS;k yksxu [kk;s] T;ks [kk;s chjkiku AA

ckjkr fonkbZ ds le; xk;s tkus okyh xhr&

                         fookg esa fonkbZ dk {k.k+ cgqr eeLi’khZ gksrk gSA Hkkstu ds ckn fonkbZ dh rS;kjh dh tkrh gsA dU;k i{k ds yksxksa dk eu Hkkjh gks tkrk gSA oj i{k esa fookg lEiUu gksus ds [kq’kh ds {k.k ns[ks tk ldrs gSaA nqYgu lf[k;ksa ls f?kjh jksus yxrh gSA ekrk firk ]HkkbZ cgu] lc nqYgu ls feydj jksus yxrs gSa] vkSj vk’kh"k nsrs gSaA

 

vkt eksjh nqyjh llqjky pyh jh]

eSds dh lq/k cq/k fclkj pyh jh AA

usu dtjok feyk gqbZ tS]

vlqou ls njdk; pyh jh AA

lax lgsyh fefy HksaV jksoSaA

lcdh lq/k fcljk; pyh jh AA

eSds dks NksM vc llqjs clsjk A

eSds ls ukrk rksM pyh jh AA

ge lcdh ;s eulk xqb;kA

QwyS QjS dpukj dyh jh AA

 

Ckkjkr okil ?kj vkrh gS nwYgk vkSj nqYgu nksuks dk ?kj esa izos’k ds igys }kj ij ijNu fd;k tkrk gS &

                     ijNu dk djk fr;kjh A

                      0                                                                                                                  cyek llqjkjh ls vbxoka AA